"Wie weet er nog een leuk boek" wordt hier af en toe gevraagd. Een andere vraag die soms voorbij komt, is "help me aan boeken met een aansluitend thema". Laat ik eens wat noemen vanuit mijn eigen leeservaring, zowel recent als van langer geleden.
Onlangs herlezen: De eikelvreters door Els Pelgrom. Het zijn de jeugdherinneringen van haar (tweede) man, die opgroeide in een arm Spaans gezin. Aan het begin van het boek is Santiago 8 jaar en moet van school af om te helpen met de kost verdienen. Hij is varkenshoeder, geitenherder, en daarna knecht in de bouw, met losse klusjes tussendoor. Er waren feestvieringen, er was muziek, en ondertussen was alles doortrokken van gebrek aan geld en eten. Het boek heeft een Gouden Griffel gewonnen, waar de schrijfster niet onverdeeld blij mee was, omdat zij het eigenlijk niet als kinderboek had bedoeld.
Het meest bekende jeugdboek over opgroeien in een arm gezin is wel Afke's tiental door Nynke van Hichtum. Dit is wèl als kinderboek geschreven, en dat zie je in de onderwerpen die aan bod komen: ook al drukt de armoe een stempel op het hele leven, wat de kinderen meemaken is vooral typisch kinder-lief en leed. Zien hoe iemand doodgeschoten wordt komt hier niet in voor.
De sfeer in deze twee gezinnen is "arm, maar warm". Zowel Manolo en Concha als Marten en Afke geven om hun kinderen en doen hun best ze een goede opvoeding te geven.
Niet bij iedereen thuis is het zo gezellig. Ook daarover is een Nederlandse klassieker: Ciske de Rat door Piet Bakker. Ciske's moeder is geen vriendelijk mens en de driftige uitvallen heeft haar zoon niet van een vreemde. Dat botst nogal eens. De nieuwe onderwijzer op school is verteld dat hij een lastige jongen in de klas krijgt, maar meester Bruis ziet vooral een kind dat wel een steuntje kan gebruiken.
De titel van het eerste boek is het bekendst, maar het is eigenlijk een serie van drie. In deel 2, Ciske groeit op, wordt Ciske naar een tuchtschool gestuurd, waarvan het maar de vraag is of dat hem goed doet. Deel 3, Cis de man, speelt jaren later, in 1940. De kinderen van toen zijn nu twintigers. De oorlog breekt ook in Nederland uit; Ciske en meneer Bruis zijn in het leger en doen mee in de slag om de Grebbeberg.
Een boek waarin alles draait om de moeilijke ouder en hoe het kind daaronder lijdt, is Blauwe plekken door Anke de Vries. Officieel is het een jeugdboek; ik las het niet zo lang geleden, als volwassene dus, en vond het behoorlijk heftig. Judith doet in de ogen van haar moeder steeds dingen verkeerd en dan wordt moeder woest en gaat slaan. Daar heeft ze dan later weer spijt van, maar ja, dat is altijd achteraf. Voor de buitenwereld houden ze zich groot. Uiteindelijk vindt Judith toch buiten het gezin mensen die ze durft te vertrouwen.
Toevallig meteen daarna gelezen, en het lijkt wel een echo van het vorige boek: Kaloeha Dzong door Lydia Rood. Ook hier een elfjarig kind van een gescheiden moeder die het allemaal niet goed aan kan. Corijn's moeder slaat hem niet in elkaar, maar sluit hem wel nu en dan op in een kast. Corijn zoekt afleiding in een online gamewereld, maar dat brengt eigen moeilijkheden met zich mee. Moeder komt tot bezinning als ze subtiel op haar gedrag wordt aangesproken (wat in dit gezin dus wel mogelijk is; bij de moeder uit het vorige boek had het wellicht Judith's doodsvonnis betekend).
De ouders en kinderen in deze twee boeken lopen dus rond met een geheim. Dat geldt ook voor een personage uit Lente voor beginners door Tom Pauka. Als hij eenmaal open kaart durft te spelen, blijft het nog steeds een gevoelig punt waar de andere hoofdpersoon voorzichtig mee moet omgaan.
"Twee partners met ongelijke achtergrond" zou je ook als thema van dat boek kunnen zien. Een ander boek waar dat voor geldt, is Doctor Dumay verliest door Menno ter Braak. Dumay is leraar klassieke talen en vrijgezel. Hij heeft wel een goede vriendin maar dat is meer in de friendzone. Als het ernaar uitziet dat zij geen contact meer wil, stort hij zich in een relatie met een meisje uit een eenvoudig gezin. Het is een lieve meid, maar is dat genoeg om de verschillen tussen hen te overbruggen?
Bij het thema "drama in een relatie" past ook Hermione betrapt door Hubert Lampo. Een ander boek van Lampo, De komst van Joachim Stiller, komt veel voor op leeslijsten maar dit is me meer bijgebleven. Een jongen en een meisje worden verliefd tijdens een vakantie aan zee. Aan hun relatie komt een bruusk einde. De jongen heeft hier een knauw van gekregen en ontwikkelt zich tot een wat eenzelvige man. Maar dan ontmoet hij een vrouw die misschien toch de snaar van toen weet te raken....